ارتودنسی همیشه به معنای نصب براکت‌ها و سیم‌های فلزی روی دندان‌ها نیست. در برخی مشکلات دندانی و فکی، می‌توان از دستگاه‌هایی استفاده کرد که بیمار قادر است آن‌ها را هنگام غذا خوردن یا مسواک زدن از دهان خارج کند. این روش که با عنوان ارتودنسی متحرک شناخته می‌شود، می‌تواند برای حرکت‌دادن محدود دندان‌ها، اصلاح بعضی ناهنجاری‌های بایت، هدایت رشد فک در کودکان یا حفظ نتیجه درمان به کار رود.
ارتودنسی متحرک چیست؟
ارتودنسی متحرک به مجموعه‌ای از دستگاه‌های اختصاصی گفته می‌شود که برای هر بیمار متناسب با شکل دندان‌ها و فک او ساخته می‌شوند و برخلاف براکت‌های ثابت، بیمار می‌تواند آن‌ها را از دهان خارج کرده و دوباره در جای خود قرار دهد. این دستگاه‌ها ممکن است از یک صفحه آکریلی، اجزای سیمی، فنرها، پیچ‌های تنظیم یا پلاک‌های شفاف پلاستیکی تشکیل شده باشند.
این دستگاه‌ها با واردکردن نیروی ملایم و کنترل‌شده به دندان‌ها عمل می‌کنند. بسته به نوع وسیله، نیرو می‌تواند باعث حرکت محدود یک یا چند دندان، افزایش عرض قوس دندانی، بهبود بعضی ناهنجاری‌های بایت یا هدایت رشد فک در کودکان و نوجوانان شود. دستگاه‌های فانکشنال متحرک معمولاً هم‌زمان روی فک بالا و پایین اثر می‌گذارند و برای اصلاح نحوه قرارگیری دو فک و دندان‌ها روی یکدیگر به کار می‌روند.
اصطلاح ارتودنسی متحرک فقط به الاینرهای شفاف محدود نمی‌شود. پلاک‌های آکریلی، دستگاه‌های فانکشنال مانند توئین‌بلاک، الاینرهای شفاف و ریتینرهای متحرک همگی در این گروه قرار می‌گیرند؛ با این تفاوت که بعضی از آن‌ها برای حرکت فعال دندان‌ها و برخی مانند ریتینر، برای حفظ موقعیت جدید دندان‌ها پس از پایان درمان استفاده می‌شوند.
ارتودنسی متحرک بیشتر برای مشکلات خفیف تا متوسط، حرکات محدود دندانی یا به‌عنوان بخشی از یک درمان ترکیبی کاربرد دارد. در ناهنجاری‌های پیچیده، چرخش شدید دندان‌ها یا زمانی که کنترل دقیق ریشه‌ها لازم است، ممکن است ارتودنسی ثابت یا روش‌های ترکیبی انتخاب مناسب‌تری باشند. همچنین نتیجه درمان به همکاری بیمار وابستگی زیادی دارد؛ زیرا خارج‌کردن طولانی‌مدت دستگاه یا استفاده نامنظم از آن می‌تواند روند درمان را کند کرده و نتیجه نهایی را تحت تأثیر قرار دهد.
ارتودنسی متحرک چگونه عمل می‌کند؟
دستگاه ارتودنسی متحرک با ایجاد نیروی ملایم و کنترل‌شده، دندان‌ها را به‌تدریج به موقعیت مناسب هدایت می‌کند. این نیرو بسته به نوع پلاک از طریق فنرها، سیم‌های فلزی، پیچ‌های گسترش‌دهنده یا قالب‌های پلاستیکی شفاف به دندان‌ها و فک منتقل می‌شود. با استفاده منظم از دستگاه، بافت‌های اطراف ریشه به‌تدریج بازسازی شده و امکان حرکت دندان فراهم می‌شود. نوع نیرو و مدت استفاده باید توسط متخصص ارتودنسی تعیین شود.
انواع اصلی ارتودنسی متحرک
ارتودنسی متحرک در چند مدل اصلی انجام می‌شود و هرکدام کاربرد مشخصی دارند. انتخاب نوع دستگاه به سن بیمار، شدت نامرتبی دندان‌ها و وضعیت فک‌ها بستگی دارد.
۱. پلاک متحرک معمولی
این پلاک معمولاً از بخش پلاستیکی و اجزای سیمی ساخته می‌شود و برای حرکت محدود یک یا چند دندان، ایجاد فضای لازم و اصلاح نامرتبی‌های ساده کاربرد دارد. پلاک متحرک معمولی بیشتر در کودکان و نوجوانان استفاده می‌شود.
۲. الاینر شفاف
الاینرها پلاک‌های شفاف و تقریباً نامرئی هستند که کاملاً روی دندان‌ها قرار می‌گیرند. بیمار در طول درمان چندین پلاک متفاوت استفاده می‌کند و هر پلاک، دندان‌ها را کمی به موقعیت مناسب نزدیک‌تر می‌کند. این روش بیشتر برای نامرتبی‌های خفیف تا متوسط مناسب است.
۳. دستگاه فانکشنال
دستگاه‌های فانکشنال برای اصلاح رابطه فک بالا و پایین طراحی می‌شوند و بیشتر در کودکان و نوجوانانی کاربرد دارند که هنوز در سن رشد هستند. این دستگاه‌ها می‌توانند به بهبود برخی ناهنجاری‌های فکی و نحوه قرارگیری دندان‌های دو فک کمک کنند.
۴. ریتینر متحرک
ریتینر یا نگهدارنده متحرک پس از پایان ارتودنسی استفاده می‌شود. وظیفه آن حرکت‌دادن دندان‌ها نیست، بلکه دندان‌ها را در موقعیت جدید نگه می‌دارد و از بازگشت آن‌ها به حالت قبلی جلوگیری می‌کند.
ارتودنسی متحرک چه مشکلاتی را درمان می‌کند؟
ارتودنسی متحرک بیشتر برای مشکلات خفیف تا متوسط دندانی و بعضی ناهنجاری‌های فکی کاربرد دارد، از جمله:
- نامرتبی و شلوغی خفیف دندان‌ها
- فاصله محدود میان دندان‌ها
- جلو یا عقب بودن بعضی دندان‌ها
- تنگی قوس دندانی و نیاز به ایجاد فضای بیشتر
- برخی موارد کراس‌بایت
- برخی مشکلات نحوه قرارگیری دندان‌های دو فک روی یکدیگر
- جلوتر بودن دندان‌های فک بالا نسبت به پایین در کودکان در حال رشد
- حفظ فضای دندان دائمی پس از افتادن زودهنگام دندان شیری
- جلوگیری از بازگشت دندان‌ها پس از پایان ارتودنسی با استفاده از ریتینر
مزایای ارتودنسی متحرک
- امکان خارج‌کردن دستگاه: بیمار می‌تواند پلاک را هنگام غذا خوردن، مسواک زدن و تمیزکردن دندان‌ها از دهان خارج کند.
- رعایت آسان‌تر بهداشت دهان: نبود براکت‌های ثابت باعث می‌شود مسواک‌زدن و استفاده از نخ دندان ساده‌تر باشد.
- ظاهر مناسب‌تر: الاینرهای شفاف کمتر دیده می‌شوند و برای افرادی که به ظاهر درمان اهمیت می‌دهند، انتخاب مناسبی هستند.
- کاربرد در سن رشد: بعضی دستگاه‌های متحرک می‌توانند در کودکان و نوجوانان به اصلاح رابطه فک‌ها و برخی مشکلات بایت کمک کنند.
- مناسب برای مشکلات خفیف: نامرتبی‌های محدود، فاصله‌های کم و بعضی حرکات ساده دندان با این روش قابل درمان هستند.
- راحتی بیشتر هنگام غذا خوردن: بیمار محدودیت غذایی کمتری دارد؛ زیرا دستگاه معمولاً پیش از خوردن غذا خارج می‌شود.
معایب ارتودنسی متحرک
- وابستگی زیاد به همکاری بیمار: استفاده نکردن از پلاک در ساعات تعیین‌شده می‌تواند درمان را طولانی یا نتیجه آن را ضعیف کند.
- محدودیت در درمان مشکلات پیچیده: نامرتبی‌های شدید، چرخش‌های زیاد دندان و حرکات دقیق ریشه معمولاً با پلاک متحرک ساده قابل اصلاح نیستند.
- احتمال گم‌شدن یا شکستن: خارج‌کردن مکرر دستگاه، احتمال جا گذاشتن، تغییر شکل یا آسیب‌دیدن آن را افزایش میدهد.
- اختلال موقت در صحبت‌کردن: در روزهای اول ممکن است تلفظ بعضی کلمات دشوار شود یا میزان ترشح بزاق افزایش پیدا کند.
- احساس فشار و ناراحتی اولیه: هنگام شروع درمان یا تعویض پلاک ممکن است دندان‌ها برای چند روز حساس شوند.
- نیاز به مراقبت و تمیزکردن منظم: باقی‌ماندن پلاک و باکتری روی دستگاه می‌تواند باعث بوی نامطبوع دهان، التهاب لثه یا پوسیدگی دندان شود.
تفاوت ارتودنسی متحرک و ثابت
| معیار مقایسه | ارتودنسی متحرک | ارتودنسی ثابت |
| نحوه استفاده | بیمار می‌تواند دستگاه را از دهان خارج کرده و دوباره نصب کند. | براکت‌ها و سیم‌ها به دندان متصل هستند و فقط متخصص آن‌ها را برمی‌دارد. |
| موارد کاربرد | مناسب نامرتبی‌های خفیف، حرکت محدود دندان‌ها و برخی مشکلات فکی در سن رشد | مناسب نامرتبی‌های متوسط تا شدید و حرکات پیچیده دندان‌ها |
| کنترل حرکت دندان | کنترل محدودتری بر جهت حرکت دندان و ریشه دارد. | امکان کنترل دقیق‌تر موقعیت دندان‌ها و ریشه‌ها را فراهم می‌کند. |
| وابستگی به همکاری بیمار | زیاد؛ استفاده نامنظم می‌تواند درمان را طولانی کند. | کمتر؛ دستگاه به‌صورت مداوم روی دندان‌ها قرار دارد. |
| رعایت بهداشت | مسواک‌زدن و نخ دندان کشیدن آسان‌تر است. | تمیزکردن اطراف براکت‌ها به دقت بیشتری نیاز دارد. |
| غذا خوردن | معمولاً هنگام غذا خوردن از دهان خارج می‌شود و محدودیت غذایی کمتری دارد. | برخی خوراکی‌های سفت، چسبنده و شکننده باید محدود شوند. |
| ظاهر دستگاه | مدل‌های شفاف کمتر دیده می‌شوند. | براکت‌های فلزی بیشتر دیده می‌شوند، مگر از انواع سرامیکی استفاده شود. |
| احتمال آسیب یا گم‌شدن | امکان گم‌شدن، شکستن یا تغییر شکل دستگاه وجود دارد. | احتمال گم‌شدن ندارد، اما براکت یا سیم ممکن است آسیب ببیند. |
| مناسب برای کودکان | برای برخی مشکلات رشدی و ناهنجاری‌های ساده کاربرد زیادی دارد. | برای مرتب‌کردن دقیق دندان‌ها در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان استفاده می‌شود. |
| انتخاب روش درمان | براساس نوع ناهنجاری و توانایی بیمار در استفاده منظم تعیین می‌شود. | براساس شدت نامرتبی و نیاز به حرکت دقیق دندان‌ها انتخاب می‌شود. |
ارتودنسی متحرک بهتر است یا ثابت؟
دکتر رویا حامدی در اینباره این پاسخ را میدهد: نمی‌توان یکی از این دو روش را برای همه بیماران بهتر دانست؛ زیرا انتخاب روش درمان به سن بیمار، شدت نامرتبی دندان‌ها، وضعیت فک‌ها و نوع حرکتی که دندان‌ها نیاز دارند بستگی دارد. ارتودنسی متحرک معمولاً برای مشکلات خفیف، برخی ناهنجاری‌های فکی در سن رشد و بیمارانی که شرایط استفاده از الاینر شفاف را دارند مناسب است. در مقابل، ارتودنسی ثابت کنترل دقیق‌تری روی حرکت دندان‌ها و ریشه آن‌ها ایجاد می‌کند و برای نامرتبی‌های متوسط تا شدید یا درمان‌های پیچیده‌تر کاربرد بیشتری دارد.
جمع‌بندی
ارتودنسی متحرک روشی قابل خارج‌کردن برای اصلاح برخی نامرتبی‌های دندانی، مشکلات بایت و ناهماهنگی‌های فکی است. این روش به‌ویژه برای مشکلات خفیف، درمان‌های دوران رشد و افرادی که الاینر شفاف استفاده می‌کنند، کاربرد دارد. بااین‌حال، موفقیت درمان تا حد زیادی به استفاده منظم و همکاری بیمار وابسته است.
سوالات متداول
ارتودنسی متحرک چند ساعت در روز باید استفاده شود؟
مدت استفاده به نوع دستگاه و طرح درمان بستگی دارد. بعضی پلاک‌ها باید بیشتر ساعات شبانه‌روز روی دندان‌ها باشند و فقط هنگام غذا خوردن و مسواک زدن خارج شوند. برنامه دقیق استفاده را متخصص ارتودنسی تعیین می‌کند.
آیا ارتودنسی متحرک برای بزرگسالان مناسب است؟
بله، الاینرهای شفاف و برخی پلاک‌های متحرک می‌توانند برای درمان نامرتبی‌های خفیف تا متوسط در بزرگسالان استفاده شوند. بااین‌حال، مشکلات شدید یا حرکات پیچیده دندان ممکن است به ارتودنسی ثابت نیاز داشته باشند.
اگر چند روز از پلاک متحرک استفاده نکنیم چه اتفاقی می‌افتد؟
استفاده‌نکردن از پلاک می‌تواند حرکت دندان‌ها را متوقف کند یا باعث بازگشت آن‌ها شود. همچنین ممکن است پلاک پس از چند روز به‌درستی روی دندان‌ها قرار نگیرد. در این شرایط نباید دستگاه را با فشار نصب کرد و بهتر است با متخصص تماس گرفت.
بدون دیدگاه