تصور کنید بعد از ماه‌ها یا حتی چند سال، بالاخره براکت‌های ارتودنسی از روی دندان‌هایتان برداشته شده و حالا با یک لبخند مرتب و یکدست روبه‌رو هستید. درست همین‌جاست که متخصص ارتودنسی می‌گوید: «هنوز درمان تمام نشده!» چون دندان‌ها بعد از ارتودنسی تمایل دارند به‌تدریج به موقعیت قبلی خود برگردند و برای جلوگیری از این اتفاق باید از پلاک یا ریتینر بعد از ارتودنسی استفاده کنید.
این پلاک کمک می‌کند نتیجه‌ای که برایش زمان و هزینه صرف کرده‌اید حفظ شود. در ادامه بررسی می‌کنیم پلاک بعد از ارتودنسی چیست، چه انواعی دارد، چند ساعت و تا چه مدت باید استفاده شود و اگر آن را کنار بگذارید چه اتفاقی ممکن است برای دندان‌ها بیفتد.
پلاک بعد از ارتودنسی چیست؟
پلاک بعد از ارتودنسی یا ریتینر (Retainer) وسیله‌ای است که پس از پایان مرحله فعال ارتودنسی و برداشتن براکت‌ها یا الاینرها استفاده می‌شود تا دندان‌ها در موقعیت جدید خود باقی بمانند. بعد از جابه‌جایی دندان‌ها، استخوان و بافت‌های اطراف ریشه هنوز برای سازگار شدن با وضعیت جدید به زمان نیاز دارند و در این دوره، دندان‌ها تمایل دارند دوباره حرکت کنند.
چرا بعد از ارتودنسی باید از پلاک استفاده کنیم؟
بعد از برداشتن براکت‌ها، دندان‌ها هنوز کاملاً در موقعیت جدید خود تثبیت نشده‌اند و می‌توانند به‌تدریج جابه‌جا شوند.
انجمن ارتودنسی بریتانیا (BOS) تاکید می‌کند که تقریباً همه افرادی که درمان ارتودنسی انجام داده‌اند، برای حفظ نتیجه درمان به ریتینر نیاز دارند؛ زیرا بدون استفاده از آن احتمال حرکت مجدد و نامرتب شدن دندان‌ها افزایش پیدا می‌کند.
از طرف دیگر، دندان‌ها حتی پس از پایان درمان نیز در طول زندگی تحت تاثیر نیروهای طبیعی ناشی از جویدن، بلع، صحبت‌کردن و تغییرات بافت‌های دهان قرار دارند و ممکن است به‌آرامی تغییر موقعیت دهند. پلاک یا ریتینر با نگه‌داشتن دندان‌ها در جای جدید، این جابه‌جایی را تا حد زیادی کاهش می‌دهد و به حفظ نتیجه ارتودنسی کمک می‌کند.
انواع پلاک بعد از ارتودنسی
بعد از پایان درمان ارتودنسی، بسته به وضعیت دندان‌ها و احتمال برگشت آن‌ها، ممکن است یکی از انواع ریتینر یا ترکیبی از چند نوع استفاده شود. انتخاب پلاک مناسب باید توسط متخصص ارتودنسی انجام شود.
پلاک شفاف یا Essix
پلاک شفاف یا Essix از یک لایه نازک و شفاف پلاستیکی ساخته می‌شود که کاملاً روی دندان‌ها قرار می‌گیرد و به حفظ موقعیت جدید آن‌ها کمک می‌کند. این نوع پلاک به دلیل ظاهر نامحسوس و راحتی نسبی، انتخاب محبوبی است و هنگام غذا خوردن می‌توان آن را از دهان خارج کرد. بااین‌حال، چون پلاک شفاف متحرک است، نتیجه آن به استفاده منظم بیمار بستگی دارد و در صورت قرار گرفتن در معرض گرمای زیاد یا فشار نامناسب ممکن است تغییر شکل دهد یا ترک بخورد.
پلاک هالی (Hawley Retainer)
ریتینر هالی از یک بخش آکریلی و یک سیم فلزی تشکیل شده است. قسمت آکریلی روی کام یا پشت دندان‌های پایین قرار می‌گیرد و سیم فلزی از جلوی دندان‌ها عبور می‌کند تا آن‌ها را در موقعیت مناسب نگه دارد. این نوع پلاک معمولاً دوام بالایی دارد و در بعضی شرایط متخصص می‌تواند با تنظیم سیم، تغییرات جزئی در موقعیت دندان‌ها ایجاد کند. نسبت به پلاک شفاف بیشتر دیده می‌شود و ممکن است در روزهای اول کمی روی صحبت کردن یا احساس داخل دهان تأثیر بگذارد.
ریتینر ثابت یا سیم پشت دندان
ریتینر ثابت یک سیم نازک فلزی است که به سطح داخلی دندان‌های جلویی چسبانده می‌شود و از نمای روبه‌رو دیده نمی‌شود. مزیت اصلی آن این است که بیمار نیازی به یادآوری برای گذاشتن پلاک ندارد و سیم به‌طور مداوم موقعیت دندان‌ها را حفظ می‌کند. در مقابل، تمیز کردن اطراف آن نیاز به دقت بیشتری دارد و در صورت شل شدن چسب یا شکستن سیم باید سریعاً توسط متخصص بررسی شود. این نوع ریتینر معمولاً برای دندان‌هایی که احتمال برگشت آن‌ها بیشتر است انتخاب مناسبی محسوب می‌شود.
مدت استفاده از پلاک بعد از ارتودنسی چقدر است؟
در ماه‌های ابتدایی، پلاک متحرک معمولاً حدود ۲۰ تا ۲۲ ساعت در روز استفاده می‌شود و فقط هنگام غذا خوردن و مسواک زدن از دهان خارج می‌شود. بعد از تثبیت اولیه دندان‌ها، متخصص معمولاً استفاده را به شب‌ها و هنگام خواب کاهش می‌دهد.
از آنجا که دندان‌ها حتی سال‌ها بعد از ارتودنسی هم ممکن است جابه‌جا شوند، استفاده از ریتینر اغلب باید طولانی‌مدت و در بعضی افراد مادام‌العمر به‌صورت شبانه یا چند شب در هفته ادامه پیدا کند. زمان دقیق کاهش ساعات استفاده را متخصص ارتودنسی تعیین می‌کند.
اگر بعد از ارتودنسی پلاک استفاده نکنیم چه می‌شود؟
اگر بعد از ارتودنسی از پلاک یا ریتینر استفاده نکنید، دندان‌ها ممکن است به‌تدریج از موقعیت جدید خود حرکت کنند و دوباره نامرتب شوند؛ این اتفاق در ماه‌های ابتدایی بعد از برداشتن براکت‌ها بیشتر اهمیت دارد، چون بافت‌ها و استخوان اطراف دندان هنوز در حال سازگار شدن با وضعیت جدید هستند.
در بعضی افراد، جابه‌جایی می‌تواند آن‌قدر زیاد شود که پلاک قبلی دیگر به‌درستی روی دندان‌ها قرار نگیرد و برای اصلاح دوباره، نیاز به ارتودنسی کوتاه‌مدت یا حتی درمان کامل مجدد باشد. به همین دلیل استفاده منظم از ریتینر یکی از اصلی‌ترین بخش‌های حفظ نتیجه ارتودنسی است.
نحوه نگهداری و تمیز کردن پلاک بعد از ارتودنسی
تمیز نگه‌داشتن پلاک بعد از ارتودنسی برای جلوگیری از تجمع پلاک میکروبی، بوی نامطبوع و آسیب به خود ریتینر اهمیت زیادی دارد. انجمن ارتودنتیست‌های آمریکا توصیه می‌کند پلاک متحرک هر روز تمیز شود و ریتینر ثابت نیز همراه با دندان‌ها به‌دقت مسواک و نخ دندان شود.
- هر بار که پلاک را از دهان خارج می‌کنید، آن را با آب خنک یا ولرم بشویید.
- پلاک متحرک را روزانه با مسواک نرم و صابون ملایم یا شوینده مخصوص ریتینر تمیز کنید.
- از آب داغ یا جوش استفاده نکنید؛ گرما می‌تواند پلاک‌های پلاستیکی را تغییر شکل دهد.
- از خمیردندان‌های ساینده یا سفیدکننده برای پلاک شفاف استفاده نکنید؛ ممکن است سطح پلاک را خراش دهند.
- از وایتکس، شوینده‌های قوی، دهان‌شویه‌های الکلی و ماشین ظرف‌شویی برای تمیز کردن پلاک استفاده نکنید.
- در صورت توصیه متخصص، می‌توان به‌صورت دوره‌ای از قرص یا محلول مخصوص تمیزکننده ریتینر استفاده کرد.
- هنگام خارج کردن پلاک، آن را داخل جعبه مخصوص و دارای تهویه قرار دهید و از پیچیدن آن داخل دستمال کاغذی خودداری کنید تا گم یا شکسته نشود.
- با پلاک شفاف داخل دهان غذا نخورید و نوشیدنی مصرف نکنید؛ BOS توصیه می‌کند پلاک شفاف هنگام خوردن و آشامیدن خارج شود.
- قبل از گذاشتن دوباره پلاک، بهتر است دندان‌ها نیز تمیز باشند تا مواد غذایی بین پلاک و دندان باقی نمانند.
- پلاک را دور از گرما، نور مستقیم خورشید و دسترس حیوانات خانگی نگهداری کنید.
- اگر پلاک ترک خورد، تغییر شکل داد، شل شد یا دیگر به‌درستی روی دندان‌ها قرار نگرفت، آن را خودتان اصلاح نکنید و با متخصص ارتودنسی تماس بگیرید.
- اگر از ریتینر ثابت یا سیم پشت دندان استفاده می‌کنید، اطراف سیم را هر روز با مسواک، نخ دندان مخصوص، فلاس‌تریدر یا مسواک بین‌دندانی تمیز کنید.
- ریتینر ثابت باید به‌صورت دوره‌ای بررسی شود؛ اگر قسمتی از سیم یا چسب آن جدا شد، بهتر است سریعاً به متخصص مراجعه کنید، چون ممکن است دندان آن ناحیه شروع به جابه‌جایی کند
جمع‌بندی
برداشتن براکت‌ها پایان کامل ارتودنسی نیست؛ پلاک یا ریتینر مرحله‌ای است که نتیجه درمان را حفظ می‌کند. استفاده منظم، نگهداری صحیح و رعایت برنامه‌ای که متخصص تعیین کرده، کمک می‌کند دندان‌ها برای سال‌های طولانی مرتب باقی بمانند.
سوالات متداول
آیا باید تا آخر عمر از پلاک بعد از ارتودنسی استفاده کرد؟
در بسیاری از افراد، استفاده طولانی‌مدت از ریتینر توصیه می‌شود؛ البته معمولاً پس از مدتی تعداد ساعات یا شب‌های استفاده کمتر می‌شود.
آیا می‌توان هنگام غذا خوردن پلاک را درآورد؟
بله، پلاک‌های متحرک معمولاً هنگام غذا خوردن خارج می‌شوند و بعد از تمیز کردن دندان‌ها دوباره در دهان قرار می‌گیرند.
اگر چند شب پلاک نگذاریم چه اتفاقی می‌افتد؟
ممکن است دندان‌ها کمی جابه‌جا شوند و پلاک هنگام استفاده مجدد تنگ‌تر احساس شود. اگر پلاک دیگر روی دندان‌ها قرار نمی‌گیرد، بهتر است با متخصص تماس بگیرید.
آیا پلاک بعد از ارتودنسی باعث درد می‌شود؟
معمولاً درد شدیدی ایجاد نمی‌کند، اما در روزهای اول یا بعد از مدتی استفاده نکردن، ممکن است کمی فشار و حساسیت احساس شود.
پلاک ثابت بهتر است یا متحرک؟
هیچ‌کدام برای همه بهتر نیستند. انتخاب بین ریتینر ثابت و متحرک به وضعیت دندان‌ها، احتمال برگشت و نظر متخصص بستگی دارد و گاهی ترکیب هر دو بهترین گزینه است.
بدون دیدگاه